keuzevrijheid

“For all living creatures, except the human beings, it was a new day.”

Binnen de egovorming heeft kiezen een belangrijke functie. Kun je dat uitleggen?
Over het algemeen wordt kiezen met vrijheid geassocieerd, de zogenaamde vrije keuze, maar er is een andere visie waarin vrijheid en keuze juist onverenigbaar zijn. Waarin vrijheid betekent dat je met een volheid en een breedheid op de hele situatie reageert, waardoor je je niet met argumenten voor je doen en laten hoeft te behelpen.

Wat bedoel je met ‘breedheid?’
Ja, dat is een centraal begrip. Alle diersoorten, behalve de mens, reageren breed, met hun hele wezen. De mens blijft meestal niet breed, maar reageert vanuit zijn Ik, zijn uit gedachten opgebouwde persoonlijkheid. Breed op de situatie ingaan geeft de zekerheid van ‘ik kan niet anders’. En die zekerheid geeft een creatieve oplossing, iets waar de mensheid en het leven bij gebaat zijn.

Ons bestaan is toch een en al kiezen? Kunnen we het nog laten?
Na het vijfde levensjaar wordt het moeilijk ja, heel moeilijk om anders dan als denker op situaties in te gaan. En die momenten waarop dat gebeurt, die worden toch wel als genade gevoeld, door iedereen. Alleen in heldere, vrije, hartelijke situaties kiest de mens niet. De een heeft het als hij muziek maakt, de ander als hij vrijt, de volgende als hij een schilderij maakt…
Het moet als genade over je komen, niet-kiezen, anders is het niet echt.

Waarom zijn mensen zo gehecht aan hun keuzemogelijkheid? De zin “daar kies ik (niet) voor” zou menigeen niet graag missen.
Deze visie hoort bij de egocentriciteit en heeft alle (schijnbare) voordelen daarvan. We beperken een situatie tot de door ons relevant verklaarde denkbaarheden. De schijnmacht die we zo krijgen lijkt heel aantrekkelijk.

Als iedereen dit doet en ook dezelfde dingen belangrijk vindt, dan wordt die macht toch heel reëel?
Die denkwereld wordt dan inderdaad de enige wereld. Maar het is wel alleen de mensenwereld. En ook daar is het resultaat fataal. Deze levensstrategie leidt onherroepelijk tot zelfhaat, wanhoop en zinloosheid. Al onze levensenergie moet besteed worden aan het kloppend houden van ons rekenwerk. We verpauperen emotioneel. De Iemand die we in samenwerking met onze omgeving creëren moet voortdurend met echte of fictieve successen gevoed worden.

Het kan anders. Op een schilderij van Van Gogh is eigenlijk geen streek goed, omdat hij op een niveau werkt waar goed niet bestaat. De beginner hoopt dat het goed is wat hij doet en kijkt verwachtingsvol naar zijn leraar. Wanneer hij dat niet afleert, wordt het nooit iets met hem.

Maar je moet toch vooruitzien, keuzes maken wat je deze week gaat doen, naar welke school je kinderen gaan enzovoort?
Ja, natuurlijk, dat zou ik technische keuzes noemen. “Geef de keizer
wat des keizers is, geef Gode wat Gods is.” De schilder kiest zijn penseel en zijn tubes, dat is wat des keizers is, het bedenkbare. Maar als hij gaat schilderen moet het kiezen ophouden, moet hij in breed contact met het beleefbare, het wonder staan. Dat geldt voor alles en iedereen. Wat maken wij van ons leven een armzalig schilderijtje! Als we willen of kiezen, dan identificeren we ons met die keuze, die keuze moet bewijzen wie wij zijn. Waarom is wie wij zijn zo belangrijk? De situatie is er niet om ons te profileren maar om door ons verrijkt en beleefd te worden. Wij zijn de situatie. Dit is geen wereldvreemd idealisme. Zolang je in de argumentensfeer blijft kom je niet uit je dilemma’s, niet echt. Het blijven bedachte oplossingen. Het woord ‘bedacht’ of ‘gewild’ heeft niet voor niets die negatieve bijklank.

Lao Tse:

Zet de begaafde niet op een voetstuk,
Dat voorkomt ook – willen – kunnen.
Hecht geen waarde aan exclusief bezit,
Dat voorkomt ook – willen – hebben.
Als begeerte ons niet verwart,
Blijven we simpel en warm van hart.

Waar de levende regeert,
Toont hij
Dat waar een wil is geen realiteit is.
Hij zorgt dat de geest der mensen leeg
En hun buik vol is.
Hij houdt hun wil zwak
En hun spieren sterk.

Hij zorgt dat
Zij niet ‘weten wat zij willen’
En dat diegenen die de mensen
Op dit punt graag zouden voorlichten
Zich koest houden.

Daartoe onderneemt hij niets speciaals.
Hij geeft het goede voorbeeld.

Als je hele leven om dat kiezen en willen gaat draaien en je jezelf tot kiezer reduceert, dan houdt de wereld op een wonder te zijn. Dat is de ergste consequentie, dat je een soort liefelijke relatie met de werkelijkheid, die alle dieren hebben, dat je die kwijt bent. Je hebt die vernietigende uitspraak van Krishnamurti bij het aanbreken van de dag:

“For all living creatures, except the human beings, it was a new day.”

Voor ons is de dag nooit nieuw, wij leven verder in onze breikous van plichten, plannen, zorgen en problemen.